نورالژی پس از هرپس (Postherpetic Neuralgia – PHN) یکی از آزاردهندهترین عوارض بیماری زوناست که بهصورت درد عصبی شدید و طولانیمدت بروز میکند. این درد ممکن است ماهها یا حتی سالها پس از بهبود ضایعات پوستی زونا ادامه داشته باشد و کیفیت زندگی بیمار را بهشدت کاهش دهد. تشخیص بهموقع و درمان اصولی، نقش مهمی در کنترل این درد دارد.
نورالژی به دردی گفته میشود که منشأ آن آسیب یا التهاب عصب است.
در نورالژی پس از هرپس، ویروس هرپس زوستر پس از فعال شدن مجدد، باعث آسیب به اعصاب حسی میشود و درد در همان ناحیهای ایجاد میگردد که قبلاً بثورات زونا وجود داشتهاند.
پس از ابتلا به آبلهمرغان، ویروس واریسلا زوستر در گانگلیونهای عصبی به حالت نهفته باقی میماند. در شرایطی مانند:
ویروس مجدداً فعال شده و باعث زونا و در برخی بیماران، درد مزمن PHN میشود.
بعد از آسیب دیدن اعصاب توسط ویروس، سلول های عصبی مسئول حس درد، در اعصاب محیطی (اعصاب غیر از مغز و نخاع) و در اعصاب مرکزی (مغز و نخاع) نسبت به درد افزایش حساسیت پیدا می کنند.
نتیجه این فرآیند کاهش مرز ایجاد درد است که باعث ایجاد درد توسط محرک های غیردردناک مانند لمس می شود، اما بیمار اختلال حسی پیدا نمی کند. یکی دیگر از فرآیند هایی که باعث درد بیمار می شود تخریب شدن اعصاب حسی است. با تخریب شدن سلول های عصبی، اعصاب حسی دچار التهاب میشوند. از طرف دیگر چون سلول های عصبی اعصاب حسی تخریب شده اند بیمار دچار اختلال حسی نیز می شود.
سیستم عصبی سمپاتیکی (قسمتی از سیستم عصبی خودکار بدن) حین التهاب عصبی باعث منقبض کردن عروق اطراف عصب درگیر می شود که باعث انقباض عروق، خونرسانی به عصب کاهش پیدا می کند و با کمتر رسیدن اکسیژن به بافت، عصب آسیب می بیند. معمولا بیمار سه حالت درد مختلف دارد: درد دائمی بدون تحریک (مثلا لمس شدن، …)، درد گهگاهی بدون تحریک، و درد ناشی از تحریک پوست که با محرک های غیردردناک اتفاق می افتد.
تشخیص عمدتاً بالینی است و بر اساس:
انجام آزمایش خاصی معمولاً ضروری نیست.
نکته: در برخی بیماران کاهش درد تا ۷۰٪ گزارش شده است.
بلاک اعصاب با تزریق داروهای بیحسی و ضدالتهابی در اطراف عصب انجام میشود و با این کار، انتقال پیامهای درد توسط عصب مهار میگردد. اعصاب سمپاتیکی بخشی از سیستم عصبی خودکار بدن هستند که در ایجاد و تداوم درد در نورالژی پس از هرپس (PHN) نقش مهمی دارند.
بلاک اعصاب سمپاتیکی برای درمان درد ناشی از زونا، کنترل درد PHN و همچنین پیشگیری از پیشرفت زونا به نورالژی پس از هرپس مورد استفاده قرار میگیرد.
اثربخشی این بلاکهای عصبی در کاهش طول دوره بیماری زونا و کاهش شدت و ماندگاری درد در PHN، بهویژه در بلندمدت، در مطالعات مختلف به اثبات رسیده است.
تزریق داروهای بیحسی و ضدالتهابی به لایههای اطراف نخاع، از جمله تزریق اپیدورال و تزریق پاراورتبرال، میتواند باعث کاهش درد در نورالژی پس از هرپس (PHN) شود. تزریق اپیدورال بهطور خاص در کاهش درد حاد ناشی از PHN مؤثر است.
در تزریق اپیدورال، داروها به یکی از لایههای اطراف نخاع تزریق میشوند. با پخش موضعی دارو در این ناحیه، اعصاب نخاعی (اعصابی که مستقیماً از نخاع خارج شده و به سمت اندامها میروند) تحت تأثیر بلاک قرار میگیرند و انتقال پیامهای درد کاهش مییابد.
مطالعات نشان دادهاند که تزریق اپیدورال میتواند خطر پیشرفت زونا به نورالژی پس از هرپس را تا ۱۵ برابر کاهش دهد. این کاهش ریسک مستقل از سایر ویژگیهای بیمار مانند داروهای مصرفی همزمان و شرایط فردی است.
در تزریقات پاراورتبرال دارو های بی حسی و ضدالتهابی به اطراف ریشه عصب نخاعی درگیر می شوند و باعث بلاک شدن این عصب می شوند. مشخص شده است که بروز PHN تا یک سال بعد از زونا و استفاده از تزریق پاراورتبرال برای درمان 2% است و این موضوع درحالی است که بروز PHN تا یک سال بعد از زونا و تنها استفاده از دارو های خوراکی برای درمان 15% است.
تزریقات اینتراتکال یکی دیگر از روش های تزریق دارو به لایه های اطراف نخاع است و این تزریقات، مخصوصا در بیمارانی که در حال حاضر در فاز مزمن PHN هستند، می توانند درد بیمار را به مقدار زیادی کاهش دهند و کیفیت زندگی بیمار را بهبود ببخشند اما به دلیل عوارض جانبی احتمالی استفاده از این روش به اندازه بلاک اپی دورال و بلاک پاراورتبرال کاربرد ندارد.
از دیگر روش هایی که برای درمان PHN از آن ها استفاده می شود می توان به تحریک عصب با الکتریسیته از راه پوست (TENS)، تزریق موضعی بوتولونیوم و تخریب اعصاب درگیر با رادیوفرکوئنسی (تخریب عصب با سوزنی که امواج رادیویی تولید می کند) اشاره کرد.
نورماجولیشن روشی درمانی است که در آن با تحریک عصب با یک الکترود عملکرد عصب تنظیم می شود و به حالت نرمال بر میگردد. در این روش الکترود هایی در کنار نخاع یا عصب محیطی قرار داده می شوند که توسط یک تولید کننده جریان الکتریکی که قابل ایمپلنت کردن در بدن بیمار است تغذیه می شوند و می توانند به تنظیم کارکرد سیستم عصبی کمک کنند. این روش برای درمان درد های مزمن بسیاری از جملهPHN کاربرد دارد. در مطالعات انجام شده بر روی کاربرد این روش درمانی در زونای حاد مشخص شده است که با این روش درمانی درد 40% تا 70% بیماران کاهش پیدا می کند. در دیگر مطالعات انجام شده بر روی زونای حاد، تحت حاد و PHN کاربرد نوروماجولیشن به اثبات رسیده است ئ تا 97.5% بیماران کاهش قابل توجهی در درد و علائم داشته اند. تحریک اعصاب محیطی با ایمپلنت می تواند درد بیماران را تا 20 ماه بعد از کارگذاری ایمپلنت در 80% بیماران بیشتر از 50% کاهش دهد.
