در میان مفاهیم والای اخلاقی، درد انسان نسبت به خلق خدا جایگاهی ویژه دارد. این حس، نه تنها نشانهی انسانیت است، بلکه سرچشمهی بسیاری از ارزشهای اخلاقی مانند عدالت، مهربانی و ایثار به شمار میآید. در این نوشتار، این مفهوم را از دیدگاه اسلامی و فلسفی بررسی کرده و نقش آن را در رشد فردی و اجتماعی تحلیل میکنیم.
این مفهوم به معنای احساس همدلی و مسئولیت در برابر رنج دیگران است؛ یعنی انسان نه تنها برای خود، بلکه برای درد و رنج دیگران نیز اندوهگین میشود. در واقع، این احساس، او را از خودمحوری دور کرده و به جامعهگرایی و نوعدوستی سوق میدهد.
سعدی به زیبایی میفرماید:
“من از بینوائی نیم روی زرد، غم بینوایان رخم زرد کرد.”
این نگاه، جوهرهی انسانیت است؛ انسانی که رنج دیگران را احساس میکند، از سطح حیوانی فراتر میرود و به کمال اخلاقی میرسد.
در قرآن، پیامبر اکرم (ص) به عنوان نمونهی کامل این احساس معرفی شده است:
“لقد جائکم رسول من انفسکم عزیز علیه ما عنتم حریص علیکم بالمؤمنین رئوف رحیم.”
(توبه: ۱۲۸)
این آیه نشان میدهد که پیامبر، نسبت به رنج انسانها عمیقاً دلسوز است و از سختی آنها رنج میبرد.
همچنین امام علی (ع) در نامهای به عثمان بن حنیف میفرماید:
“و لعل بالحجاز او الیمامة من لا طمع له فی القرص، و لا عهد له بالشبع.”
او نمیتواند در رفاه باشد در حالیکه انسانی در گوشهای از جامعه گرسنه است. این حساسیت عمیق نسبت به وضعیت دیگران، جوهرهی انسان کامل در نگاه اسلام است.
درد نسبت به خلق خدا «مادر ارزشهای انسانی» است.
زیرا انسان عادل، کسی است که از دیدن ظلم دیگران رنج میبرد و برای برقراری عدالت تلاش میکند.
انسان مهربان، کسی است که درد دیگران را احساس میکند و برای تسکین آن اقدام مینماید.
از این رو، عدالت، ایثار، فداکاری و مهربانی همگی از ریشهی همین درد نشأت میگیرند.
این درد، برخلاف ظاهرش، همیشه رنجآور نیست؛ بلکه میتواند لذتبخش و روحنواز هم باشد. همانگونه که بوعلی سینا میگوید، این احساس شبیه خارش بدن است؛ در عین درد، نوعی آرامش درونی را نیز به همراه دارد.
در آیین اسلام، مراسم سوگواری اهل بیت (ع) جلوهای از همین احساس است؛ جایی که انسانها با همدردی، به نوعی لذت روحانی و آرامش قلبی دست مییابند.
درد انسان نسبت به خلق خدا، معیار واقعی انسانیت و ریشهی ارزشهای اخلاقی و معنوی است.
این احساس، انسان را از خودخواهی جدا کرده و به سوی عدالت، مهربانی و ایثار سوق میدهد.
چنین انسانی، نه تنها درد دیگران را درک میکند، بلکه از آن لذت معنوی میبرد و به رشد روحی و اخلاقی میرسد.
در نهایت، میتوان گفت:
انسانِ واقعی، کسی است که با درد دیگران زنده است، نه با آسایش خود.
